माजी मंत्री एकनाथराव खडसे यांच्या तीन-साडेतीन दशकांच्या प्रदीर्घ राजकीय प्रवासाचे अवलोकन केले असता एक बाब प्रकर्षाने जाणवते—संघर्ष, कर्तृत्व आणि जनसामान्यांशी असलेली नाळ यांच्या बळावर त्यांनी स्वतःची स्वतंत्र राजकीय ओळख निर्माण केली. राजकारणात सर्वोच्च उंची गाठण्यासाठी पक्षातील वरिष्ठ नेत्यांचे पाठबळ, राजकीय वारसा किंवा प्रभावी कौटुंबिक पार्श्वभूमी अनेकदा महत्त्वाची ठरते. मात्र, एकनाथराव खडसे यांचा प्रवास या पारंपरिक चौकटीला अपवाद ठरतो.
कोणतीही राजकीय कौटुंबिक पार्श्वभूमी नसताना सरपंच पदापासून सुरू झालेला त्यांचा प्रवास आमदार, मंत्री, विधानसभेतील विरोधी पक्षनेता आणि पक्षातील प्रभावी नेतृत्वापर्यंत पोहोचला. ही वाटचाल केवळ पदांची यादी नसून स्वकर्तृत्वाने स्वतःला सिद्ध करणाऱ्या नेतृत्वाची कहाणी आहे. त्यांना मिळालेली विविध पदे ही मागणी करून किंवा राजकीय कृपादृष्टीतून नव्हे, तर दीर्घकाळाच्या राजकीय संघर्षातून आणि जनाधारातून प्राप्त झाल्याचे त्यांच्या कारकिर्दीकडे पाहिल्यावर स्पष्ट होते.
संघर्षातून घडलेले नेतृत्व
नेतृत्व ही केवळ पदाची बाब नसून विविध जाती, धर्म आणि समाजघटकांना एकत्र आणून त्यांना विकासाची सामूहिक दिशा देण्याची क्षमता आहे. एकनाथराव खडसे यांच्या राजकीय प्रवासात या नेतृत्वगुणांचे दर्शन वारंवार घडते. जनतेच्या प्रश्नांचा सातत्याने पाठपुरावा, प्रशासनाचा अभ्यास आणि विकासाच्या मुद्द्यांवर ठाम भूमिका यामुळे त्यांनी खान्देशच्या राजकारणात आपले वेगळे स्थान निर्माण केले. मंत्रिपदाच्या काळात त्यांनी प्रत्येक तालुक्यात औद्योगिक प्रशिक्षण संस्थांची (आयटीआय) उभारणी करण्यावर भर दिला. युवकांना कौशल्याधारित शिक्षण आणि रोजगाराच्या संधी उपलब्ध व्हाव्यात, हा त्यामागील व्यापक दृष्टिकोन होता. त्याचप्रमाणे तापी पाटबंधारे विकास महामंडळाच्या माध्यमातून सिंचन प्रकल्पांना चालना देत खान्देशातील शेतकऱ्यांच्या जीवनमानात सकारात्मक बदल घडविण्याचा प्रयत्न केला.
विरोधी पक्षनेतेपदातील आक्रमक भूमिका
राज्याच्या विधानसभेतील विरोधी पक्षनेते म्हणून एकनाथराव खडसे यांनी शासनकर्त्यांसमोर आपला स्वतंत्र दरारा निर्माण केला. विरोधी पक्षाची भूमिका केवळ टीका करण्यापुरती मर्यादित न ठेवता जनसामान्यांच्या जिव्हाळ्याचे प्रश्न अभ्यासपूर्ण पद्धतीने सभागृहात मांडणे, हा त्यांच्या कार्यशैलीचा ठळक पैलू राहिला.
शेतकरी, सामान्य नागरिक, विकासकामे, सिंचन, रोजगार आणि प्रशासनाशी संबंधित अनेक प्रश्नांवर त्यांनी आक्रमकपणे आवाज उठविला. त्यांच्या अभ्यासपूर्ण मांडणीमुळे विधिमंडळातील चर्चांना धार आली आणि अनेक प्रश्नांना शासनाच्या पातळीवर गांभीर्याने विचार करण्यास भाग पाडले गेले. त्यामुळे विरोधी पक्षनेता म्हणून त्यांची कारकीर्द ही महाराष्ट्राच्या विधिमंडळीन राजकारणातील महत्त्वपूर्ण पर्व म्हणून पाहता येते.
पदापेक्षा जनाधार महत्त्वाचा
राजकारणात सत्ता येते आणि जाते; पदे बदलतात; राजकीय समीकरणेही बदलत असतात. मात्र, एखाद्या नेत्याबद्दल जनतेच्या मनात निर्माण झालेला विश्वास आणि आपुलकी टिकून राहणे हीच त्या नेतृत्वाची खरी कसोटी असते. एकनाथराव खडसे यांच्या बाबतीत ही बाब प्रकर्षाने जाणवते. आज त्यांच्या हातात पूर्वीसारखी सत्ता नसली, तरी विविध समाजघटकांमध्ये त्यांच्याबद्दल असलेली आपुलकी, आदर आणि जिव्हाळा कायम असल्याचे दिसून येते. याचे प्रमुख कारण म्हणजे त्यांच्या राजकीय प्रवासात केवळ पदाला नव्हे, तर कामाला आणि जनतेच्या प्रश्नांना केंद्रस्थानी ठेवण्याचा प्रयत्न दिसतो. त्यामुळेच त्यांचे नेतृत्व एखाद्या पदापुरते किंवा पक्षापुरते मर्यादित न राहता सामाजिक पातळीवरही आपला प्रभाव निर्माण करू शकले.
स्वतःचा इतिहास घडविणारे नेतृत्व
एकनाथराव खडसे यांच्या राजकीय वाटचालीकडे पाहिल्यास त्यांनी संघर्षातून स्वतःची ओळख निर्माण केली आणि कर्तृत्वातून ती अधिक भक्कम केली, असे म्हणता येईल. राजकीय पाठबळापेक्षा जनतेचा विश्वास, पदापेक्षा काम आणि सत्तेपेक्षा नेतृत्वाची क्षमता यांना त्यांनी आपल्या प्रदीर्घ प्रवासात महत्त्व दिले.
म्हणूनच नाथाभाऊंचे नेतृत्व हे केवळ राजकीय पदांशी जोडून पाहता येणार नाही. त्यांनी राजकीय आणि सामाजिक क्षेत्रात स्वतःचा इतिहास घडवतानाच विविध समाजघटकांच्या मनात आपल्या कार्याची आणि व्यक्तिमत्त्वाची वेगळी छाप निर्माण केली. सत्ता नसतानाही कायम राहणारा जनस्नेह, आदर आणि आपुलकी हीच त्यांच्या नेतृत्वाची खरी ताकद आहे. स्वतःच्या कर्तृत्वाच्या प्रकाशात उभे राहिलेले हे नेतृत्व म्हणूनच ‘स्वयंप्रकाशित नेतृत्व’ ठरते.
