मुंबई : मराठी आणि हिंदी चित्रपटसृष्टीतील आपल्या दमदार अभिनयाने स्वतंत्र ठसा उमटविणारे ज्येष्ठ अभिनेते नाना पाटेकर यांचे गुरुवारी, ८ ऑक्टोबर रोजी निधन झाले. ते ७५ वर्षांचे होते. गोव्यातील डोना पावला येथील निवासस्थानी त्यांना हृदयविकाराचा तीव्र झटका आला. त्यानंतर त्यांना उपचारासाठी रुग्णालयात दाखल करण्यात आले; मात्र उपचारादरम्यान त्यांची प्राणज्योत मालवली. त्यांच्या निधनाच्या वृत्ताने मराठीसह संपूर्ण भारतीय चित्रपटसृष्टीवर शोककळा पसरली आहे.
नाना पाटेकर यांच्या निधनाची माहिती त्यांचे पुत्र मल्हार पाटेकर यांनी दिल्याचे वृत्त आहे. अभिनयातील वेगळ्या शैलीमुळे आणि प्रभावी संवादफेकीमुळे त्यांनी अनेक दशकांपर्यंत रसिकांच्या मनावर अधिराज्य गाजविले. नायक, खलनायक, सहनायक तसेच चरित्र भूमिका अशा विविध प्रकारच्या भूमिका त्यांनी तितक्याच ताकदीने साकारल्या.
रंगभूमीपासून रुपेरी पडद्यापर्यंतचा प्रवास
विश्वनाथ दिनकरराव पाटेकर अर्थात नाना पाटेकर यांनी आपल्या अभिनय कारकिर्दीची सुरुवात रंगभूमीपासून केली. मराठी नाटकांमधून अभिनयाची जडणघडण झाल्यानंतर त्यांनी हिंदी चित्रपटसृष्टीत प्रवेश केला. १९७८ मध्ये प्रदर्शित झालेल्या ‘गमन’ या चित्रपटातून त्यांच्या चित्रपट कारकिर्दीला सुरुवात झाली. त्यानंतर सुरुवातीच्या काळात ‘गिद्ध’, ‘भालू’, ‘शीला’ यांसह अनेक चित्रपटांमध्ये त्यांनी छोट्या-मोठ्या भूमिका साकारल्या.
१९८६ मध्ये आलेल्या ‘अंकुश’ या चित्रपटाने नाना पाटेकर यांना विशेष ओळख मिळवून दिली. त्यानंतर ‘प्रतिघात’ आणि ‘सलाम बॉम्बे!’ या चित्रपटांमधील त्यांच्या अभिनयाची दखल घेतली गेली. मात्र १९८९ मध्ये प्रदर्शित झालेला ‘परिंदा’ हा त्यांच्या कारकिर्दीतील महत्त्वाचा टप्पा ठरला. या चित्रपटातील अण्णा या व्यक्तिरेखेसाठी त्यांना राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कारासह फिल्मफेअर पुरस्काराने गौरविण्यात आले.
‘तिरंगा’, ‘क्रांतिवीर’पासून ‘वेलकम’पर्यंत
‘तिरंगा’ या चित्रपटातील प्रभावी संवाद आणि दमदार अभिनयामुळे नाना पाटेकर घराघरांत पोहोचले. त्यानंतर ‘क्रांतिवीर’, ‘प्रहार’, ‘खामोशी’, ‘अग्निसाक्षी’, ‘यशवंत’, ‘वेलकम’ यांसारख्या चित्रपटांमधून त्यांनी आपल्या अभिनयाची विविध रूपे प्रेक्षकांसमोर आणली.
गंभीर भूमिका असो किंवा विनोदी व्यक्तिरेखा, नाना पाटेकर यांनी प्रत्येक भूमिकेला आपली स्वतंत्र छाप दिली. ‘वेलकम’मधील उदय शेट्टी ही विनोदी व्यक्तिरेखाही प्रेक्षकांच्या विशेष पसंतीस उतरली.
‘नटसम्राट’मधून मराठी मनावर अधिराज्य
मराठी चित्रपटसृष्टीत ‘नटसम्राट’ हा नाना पाटेकर यांच्या कारकिर्दीतील मैलाचा दगड ठरला. कुसुमाग्रजांच्या अजरामर नाटकावर आधारित या चित्रपटातील गणपत बेलवलकरची भूमिका त्यांनी अत्यंत प्रभावीपणे साकारली. रंगभूमीवरील एका ज्येष्ठ अभिनेत्याच्या आयुष्याची शोकांतिका त्यांनी पडद्यावर जिवंत केली आणि या भूमिकेमुळे नाना पाटेकर पुन्हा एकदा महाराष्ट्राच्या घराघरांत पोहोचले.
अभिनयासोबत सामाजिक बांधिलकी
नाना पाटेकर केवळ अभिनेता म्हणून नव्हे, तर सामाजिक बांधिलकी जपणारे व्यक्तिमत्त्व म्हणूनही ओळखले जात होते. अभिनेता मकरंद अनासपुरे यांच्या सहकार्याने त्यांनी २०१५ मध्ये ‘नाम फाउंडेशन’ची स्थापना केली. महाराष्ट्रातील दुष्काळग्रस्त आणि आत्महत्याग्रस्त शेतकरी कुटुंबांना मदत करण्यासाठी या संस्थेच्या माध्यमातून विविध उपक्रम राबविण्यात आले.
अभिनय, सामाजिक जाणीव आणि साधेपणा यामुळे नाना पाटेकर यांचे व्यक्तिमत्त्व इतरांपेक्षा वेगळे राहिले. राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कारांसह विविध पुरस्कारांनी त्यांच्या अभिनयाचा गौरव करण्यात आला. २०१३ मध्ये त्यांना पद्मश्री पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले.
नाना पाटेकर यांच्या निधनाने मराठी रंगभूमी, मराठी चित्रपटसृष्टी आणि हिंदी सिनेसृष्टीने एक असामान्य अभिनेता गमावला आहे. त्यांच्या दमदार आवाजातील संवाद, प्रभावी अभिनय आणि अजरामर व्यक्तिरेखा मात्र रसिकांच्या स्मरणात कायम राहतील.
